Gulosus aristotelis, corvo mariño cristado

O corvo mariño cristado (Gulosus aristotelis, anteriormente Phalacrocorax aristotelis), é unha ave mariña da orde dos pelecaniformes, cunha lonxitude entre 65 e 80 cm e unha envergadura de 90 a 105 cm. Apenas presenta dimorfismo sexual; non obstante, os machos son algo máis robustos e pesados (1760–2154 g) que as femias (1407–1788 g) [REF.1].

Os adultos en época nupcial (ver foto na capa do folleto) mostran unha plumaxe de tonalidade negruzca, cun brillo verdoso en cabeza, pescozo e peito. A característica “crista” aparece principalmente en inverno e primavera. O dorso e as ás teñen un ton máis acastañado, e na base do bico obsérvase unha pequena área de pel de cor amarela. Os individuos novos (ver imaxe de abaixo) teñen as partes superiores de cor castaña e as inferiores máis pálidas. As aves subadultas presentan unha plumaxe intermedia entre a dos xuvenís e a dos adultos [REF. 1, 2].

© Lorena Pardo, Juanda Presa

O corvo mariño cristado é unha especie que, a nivel global, habita exclusivamente en Europa e no extremo noroeste de África, adaptándose ás costas acantiladas destas rexións [REF. 1, 5]. En España, a súa distribución inclúe tanto o litoral cántabro-atlántico como as illas Baleares e algúns tramos do litoral mediterráneo, onde ocupa zonas con cantís, dende o estreito de Xibraltar ata a Costa Brava, así como as costas de Ceuta e Melilla [REF. 3, 4].

En Galicia, a especie está amplamente distribuída ao longo do litoral, aínda que as colonias de cría se localizan en acantilados con altura e características adecuadas, onde forman agrupacións de diverso tamaño [REF. 2, 3, 4]. Esta ave é residente ao longo de toda a súa área de distribución e, fóra da época reprodutiva, realiza movementos de curta distancia, permanecendo en augas costeiras sen afastarse máis de 6 millas náuticas do litoral [REF. 3].

A súa preferencia por zonas abruptas e de difícil acceso contribúe a minimizar a perturbación humana, un factor clave para o éxito reprodutivo das colonias. Aínda así, factores como a dispoñibilidade de alimento e as condicións climáticas poden influír na elección de novos enclaves para a cría, así como nas variacións das poboacións ao longo do tempo.

Para criar, o corvo mariño cristado selecciona treitos de cantís costeiros, tanto en illas como no continente, sempre que a altura do acantilado sexa suficiente sobre a liña de rompente (>10 m). Só excepcionalmente utiliza estruturas artificiais, como faros e balizas. Os niños, que están formados con plumas, restos vexetais e algas, sitúanse en repisas de difícil acceso, frecuentemente no interior de furnas ou pequenas cavidades que ofrecen maior protección fronte a predadores e as condicións atmosféricas.

Durante a tempada de cría, os adultos adoitan pescar no mar próximo á colonia, principalmente detrás das rompentes e nas proximidades de illotes e arrecifes, que son áreas ricas en alimento. Tamén exploran zonas máis tranquilas das rías, onde as condicións de pesca son favorables. Fóra da época de cría, é común observar a especie descansando e alimentándose non só nestas zonas, senón tamén en esteiros e albufeiras, aproveitando a diversidade de hábitats costeiros que a costa galega ofrece.

Por regra xeral, o corvo mariño cristado evita as zonas de auga doce, estando ausente dos tramos medios e altos dos ríos, lagoas e encoros, xa que estas augas non lles proporcionan as condicións necesarias para o seu estilo de vida mariño [REF. 1, 2, 3, 4].

© Lorena Pardo, Juanda Presa

A poboación global do corvo mariño cristado estímase en aproximadamente 100.000 parellas reprodutoras [REF. 1]. En España, a poboación foi estimada en 1.886 parellas durante o período 2016-2017, das cales 1.408 localizábanse en Galicia [REF. 3, 4]. Cabe recordar que en 2004 a poboación española alcanzaba as 2.880 parellas, das que 2.400 se situaban en Galicia [REF. 6]. Esta diminuciónnas últimas décadas en España é especialmente preocupante na costa galega, onde se concentran a maioría das colonias reprodutoras da especie.

A nivel europeo, con todo, observouse unha lixeira expansión na distribución da especie dende os anos 80, asociada a melloras locais nas condicións dos hábitats e a medidas de protección implementadas en áreas costeiras críticas [REF. 5]. Estes contrastes entre a tendencia nacional e a europea subliñan a importancia de adaptar e intensificar as estratexias de conservación en España, especialmente en Galicia, onde as poboacións seguen en declive a pesar dos lixeiros incrementos observados noutras rexións europeas.

A nivel global, o corvo mariño cristado está clasificado pola IUCN como LC (preocupación menor), aínda que cunha tendencia poboacional regresiva que esixe atención [REF. 7]. En España, a especie está catalogada como Vulnerable segundo o Catálogo Español de Especies Ameazadas [REF. 8] e o Libro Vermello das aves de España [REF. 6]. En Galicia, tamén é considerada Vulnerable no Catálogo Galego de Especies Ameazadas [REF. 9], debido á delicada situación das súas poboacións e ás múltiples ameazas ás que se enfronta.

Segundo o Libro Vermello español [REF. 6], as principais ameazas para esta especie inclúen:

• Pesca e recolección de recursos acuáticos: especialmente polas artes de pesca como redes e anzóis, que afectan directamente á especie a través de capturas accidentais e diminúen a dispoñibilidade de alimento.

• Contaminación: inclúe verteduras de hidrocarburos, metais pesados e microplásticos, que contaminan o hábitat mariño e afectan tanto a calidade da auga como as redes tróficas.

• Especies exóticas invasoras e enfermidades exóticas: a introdución de especies alóctonas competidoras e a propagación de patóxenos novos ameazan o equilibrio dos ecosistemas costeiros onde habita.

• Molestias derivadas de actividades recreativas: o turismo e actividades recreativas non reguladas nas proximidades das colonias reprodutoras causan molestias que poden afectar á reprodución e ao éxito reprodutivo da especie.

• Desenvolvemento urbanístico: a expansión de infraestruturas costeiras reduce e fragmenta o hábitat dispoñible para a cría e alimentación.

• Cambio climático e clima severo: o aumento da temperatura e as alteracións nas correntes mariñas inflúen na dispoñibilidade de alimento e na estabilidade dos hábitats.

• Inacción das administracións públicas: a falta de medidas de xestión específicas e de control efectivo das ameazas intensifican os riscos para a especie.

• Deficiencias nas medidas de conservación existentes: aínda que existen algunhas medidas, a súa implementación non sempre é efectiva ou adecuada para abordar as principais ameazas.

Estes factores, en conxunto, fan imprescindible intensificar as medidas de conservación específicas en áreas clave para o corvo mariño cristado, especialmente no litoral galego, onde se concentra unha parte significativa da súa poboación en España.

Resulta fundamental aumentar o coñecemento sobre a distribución do corvo mariño cristado (Gulosus aristotelis) na Reserva de Biosfera Mariñas Coruñesas e Terras do Mandeo (MCeTM) e en toda Galicia, co fin de establecer medidas de conservación eficaces para as súas poboacións. Calquera información relativa a molestias nas súas áreas de cría, presenza de aparellos de pesca nas proximidades ou achados de exemplares mortos na Reserva de Biosfera MCeTM e en Galicia, será de grande utilidade para mellorar o estado de conservación desta especie vulnerable.

As observacións e achados poderán ser comunicados ao Grupo Naturalista Hábitat a través do correo: habitat@gnhabitat.org, onde se analizarán para orientar medidas de protección adecuadas que contribúan á preservación das poboacións do corvo mariño cristado en Galicia. A colaboración cidadá é imprescindible para comprender mellor as ameazas que afectan á especie e para garantir a súa protección.

REF. 1: Orta, J. et al. 2021. Gulosus aristotelis. En: Keeney, B. K.(ed.). Birds of the World. URL: doi.org/10.2173/bow.eursha1.01.2 (con acceso: 7.11.2024).

REF. 2: datos propios.

REF. 3: Álvarez, D. 2022. Phalacrocorax aristotelis. En: Molina, B. et al. (ed.). III Atlas de las aves en época de reproducción en España. SEO/BirdLife. URL:  atlasaves.seo.org/ave/cormoran-monudo/ (con acceso: 7.11.2024).

REF. 4: Del Moral, J.C. & Oliveira, N. (ed.). 2019. Cormorán moñudo en la Península Ibérica. SEO/BirdLife. URL: seo.org/monografias-de-aves/ (con acceso: 7.11.2024).

REF. 5: Howells, R. J. & Daunt, F. Gulosus aristotelis. En: Keller, V. et al. (ed.). 2020. European Breeding Bird Atlas 2. URL: ebba2.info/maps/ (con acceso: 7.11.2024).

REF. 6: Álvarez, D. & De Pablo, F. 2021. Phalacrocorax aristotelis. En: López-Jiménez, N. (ed.). Libro Rojo de las Aves de España. SEO/BirdLife. URL: seo.org/libro-rojo-2021/ (con acceso: 7.11.2024)

REF. 7: BirdLife International. 2018. Gulosus aristotelis. The IUCN Red List of Threatened Species 2018. URL: iucnredlist.org/species/22696894/133538524 (con acceso: 7.11.2024).

REF. 8: Real Decreto 139/2011, de 4 de febreiro (España).

REF. 9: Decreto 88/2007, de 19 de abril (Galicia).